Röportaj ve söyleşi farkı: Peki “görüşme” (mülâkat) nedir?

“`html

“Röportaj” ve “söyleşi” kelimeleri uzun zamandır eş anlamlı olarak algılanmakta. Geçmişte “mülâkat” olarak bilinen “görüşme” terimi de çoğu zaman bu iki terim arasında karıştırılmakta. Ancak, gazetecilik mesleğinde sıklıkla kullanılan bu iletişim yöntemleri, farklı amaçlar taşımakta. Röportaj, söyleşi ve görüşmenin aralarındaki farkları anarken, gazetecilik tekniklerine dair bazı önemli detayları da Journo’nun “Temeller” yazı dizisinde keşfedelim.

Türkçe sözlüklerde dahi “mülâkat” ve “söyleşi” gibi ifadelerin “röportaj” ile eşdeğer gösterilmesi yanlıştır. Bu terimler arasında belirgin farklılıklar bulunmaktadır ve kullanımları açısından çeşitlilik göstermektedir. Gelin, öncelikle bu kelimelerin doğru tanımlarını sunalım:

Görüşme (veya eski tabirle mülâkat): Belirli bir konu hakkında bilgi edinmeyi amaçlayan, genellikle önceden belirlenmiş sorulara verilen yanıtlar üzerinden ilerleyen bir etkileşimdir. Sık sık daha resmi bir ortamda gerçekleşir ve bilgileri toplamak adına farklı alanlarda (iş görüşmeleri veya akademik mülakatlar gibi) da kullanılabilir.

Röportaj: Gazetecilerin, spesifik bir konu üzerinde bilgi toplamak ve olayları daha derinlemesine incelemek amacıyla gerçekleştirdikleri, tanıklıklara dayalı bir habercilik türüdür. Birden fazla görüşmeyi ve çeşitli veri kaynaklarını içerebilir ve gazetecinin gözlemleri, betimlemeleri, öyküleştirmeleri ve yorumlarına yer verilerek zenginleştirilir.

Söyleşi: Bir kişiyle gerçekleştirilen, çoğunlukla samimi bir sohbet tarzında geçen, genellikle soru-cevap formatında veya bir anlatım içinde bolca alıntılar sunarak aktarılan bir içerik biçimidir. Tarih boyunca gazetecilik ve sanat alanlarında sıkça kullanılmaktadır.

Fransızca “reportage”, İngilizce “feature”

Haber üretim sürecinde gerçekleştirilen her görüşmenin yayımlanması gerekmez. Yayımlandığında ise, bu görüşme bir söyleşi biçiminde sunulabileceği gibi bir röportajın da parçası olabilir.

Latince “reportare” (geri getirmek) kökü üzerinden gelişmiş olan Fransızca “reportage” kelimesi, haberleşme veya bilgilendirme anlamına gelmekle birlikte, çoğunlukla belirli bir konunun detaylı olarak incelendiği içerikler için kullanılmaktadır. Bu terimin İngilizcedeki karşılığı, “özel haber” olarak da Türkçeye çevrilen “feature”dir.

Günümüzde “bütüncül gazetecilik” veya “yavaş gazetecilik” diye adlandırılan bu alanda, 1950’lerde Türkçede en iyi örnekleri sunan yazarların başında gelen Yaşar Kemal, röportajın yaratıcılık yönünün düz haberden ayırıcı özelliklerle dolu olduğunu belirtmiştir. Fikret Otyam röportajın “insana dayanan bir anlatım türü” olduğunu vurgulamış, Kayıhan Güven ise bu alanı “Kelimelerle görüntü oluşturmak” olarak tanımlamıştır.

Bu bağlamda röportaj, en fazla emek gerektiren gazetecilik faaliyetlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Zira, söyleşinin aksine, yalnızca bir kişiyle görüşme (mülâkat) yapmak, etkili bir röportaj için genellikle yeterli değildir; daha fazla çaba ve kaynak gerekmektedir.

Röportajın çeşitleri ve ‘düz haber’den farklılıkları

Yine de röportajın sadece araştırma ve soruşturma odaklı bir habercilik türü olarak algılanmaması gerektiğini belirtmek elzem. Atilla Girgin, kişisel tanıklığa dayanan bu gazetecilik stilinin, ‘düz haberdan’ farklı olarak somut olgular ve kanıtlarla sınırlı kalmayıp öznel deneyimlere de yer verdiğini belirtiyor. Girgin’in ifadeleri ise şu şekildedir:

• Araştırmaya ve soruşturmaya dayanan yazılarda, bir “kanıtlama mantığı” bulunur. Araştırmaya dayanan varsayımlar, elde edilen bilgilerle doğrulanmalı; okur, yazarın sunduğu bilgilerle benzer düşünceye ulaşmayı istemelidir.
• Okur, [röportajda] gazeteciden olayı sadece aktarmasını beklemez; muhalefet olarak olumlu yorumlar ve çeşitli bakış açıları sunmasını da talep eder. Gazeteci, basit açıklamalarla yetinmek yerine olayların anlamına dair detaylı bir metin oluşturmalıdır.
• Röportaj, insan deneyimleri ve olaylarla doğrudan bir bağlantıdır. Röportajcı, bir kalemin üzerindeki göz, burun ve kulak görevi görerek, olayları her açıdan algılamalıdır.

Oya Tokgöz, “Temel Gazetecilik” adlı eserinde şu röportaj türlerine dikkat çekmektedir: Haber röportajı, biyografi röportajı, araştırıcı ve yorumlayıcı röportaj, kişisel hikaye röportajı ve yerel durumları aktarabilen röportaj türleri.

Tokgöz’e göre, röportajın diğer habercilik türlerinden ayıran temel unsurlardan biri, “ters piramit” yerine “düz piramit” tekniğiyle işlenmesidir. Yani, haberde öncelikle olayın özü değil, gazetecinin öne çıkardığı ayrıntılar sunulmaktadır. Bu bağlamda, röportajın düz değil, “renkli haber” tarzını benimsediğini söyleyebiliriz.

Etkin bir görüşme (mülâkat) nasıl gerçekleştirilir?

Sonuç olarak, ister söyleşi ister röportaj olsun, bir gazetecinin öncelikle etkili bir görüşme gerçekleştirmesi gerekmektedir. Peki, bu sürecin incelikleri nelerdir?

Dünyanın en eski gazetecilik okuluna sahip Columbia Üniversitesi’nin web sitesinde yayınlanan şu makalede; haber üretim sürecinde gerçekleştirilecek görüşmeler için 4 temel ilke paylaşılmaktadır. Bunları özetleyecek olursak:

1. İyi bir hazırlık yapın: Görüşme gerçekleştirmeden önce, konu ve muhatabınızla ilgili derinlemesine araştırma yapmalısınız. Daha önceki yayınları ve kaynakları kapsamlı bir şekilde gözden geçirin. Bu hazırlık, görüşme sırasında bağlama hakimiyetinizi artıracak, doğru sorular sormanızı ve karşı tarafla daha iyi bir güven ilişkisi kurmanızı sağlayacaktır.
2. Güven ilişkisi oluşturun: Başarılı bir görüşme, muhabir ile kaynak arasında kurulan sağlam ilişkilere bağlıdır. Kaynağın kendini rahat hissetmesini sağlamalı ve bilgi paylaşımına istekli olmalıdır. Şeffaflık gösterin, prensiplerde anlaşmaya varın. Özellikle görüşmenin başı oldukça kritiktir. Görüşme sırasında gazeteci olduğunu unutmamalı ve mutabık kaldığınız kuralları değiştirmesine izin vermemelisiniz.
3. Doğru sorular sorun: Sorularınızı belirlerken, kaynağın cevap verebileceği, konuyla alakasız bulmayacağı ve onu konuşmaya teşvik edecek şekilde formüle etmelisiniz. Açık ve kapalı uçlu sorular kullanabilirsiniz; zamanla zorlayıcı soruları da gündeme getirebilirsiniz.
4. Aktif bir dinleyici olun: Görüşme sırasında kaynağı dikkatle dinlemeli ve notlar almalısınız. Sadece söylenenlere değil, ses tonuna, beden diline ve söylenmeyenlere de dikkat etmek önemlidir. ABD’deki Watergate Skandalı’nı ortaya çıkaran gazetecilerden biri olan Carl Bernstein’ın belirttiği gibi, en iyi muhabirler genellikle en iyi dinleyicilerdir.

Bir haber görüşmesinin akışını 10 maddede özetlemek

Gazetecinin görüşme sırasında dikkate alması gereken bazı önemli noktalar şunlardır:

1. Öncelikle kendinizi dürüstçe tanıtın.
2. Görüşmenin amacını ve süresini net bir şekilde ifade edin.
3. Görüşmeyi kabul edecek kişilere bu süreçte ne yapılacağını açıkça anlatın.
4. Kaynak, haberde isminin kullanılmamasını isterse bu isteğe saygı gösterin.
5. Kaynak ile belirli, açık sorular sorun ve yanıt için ona zaman tanıyın.
6. Kaynakdan karmaşık veya belirsiz cevaplarını açıklamasını talep edin. Bazen sessiz kalmak, onu daha fazla açıklama yapmaya yönlendirebilir.
7. Kaynağın verdiği bilgileri tekrar inceleyin.
8. Eğer bu kamu yararı gerektiriyorsa yanıtını alamadığınız soruları sormaktan çekinmeyin. Ancak gereğinden fazla ısrarcı olmamaya dikkat edin.
9. Görüştüğünüz kişi ile tartışmaya girmeyin ve kelimelerinizi, tonunuzu ve beden dilinizi dikkat edin.
10. Görüşmeyi mümkün olduğunca kısa tutmaya çalışın ama kendinizi de kısıtlamakta acele etmeyin; istenen bilgileri alana kadar devam edin.

Bob Woodward’dan gazetecilere öneriler

Son olarak, Watergate Skandalı’nı aşan gazetecilerden Bob Woodward’ın, araştırmacı gazetecilik konusundaki Masterclass dersinde verdiği önemli tavsiyeler şunlardır:

• Her daim gerçekleri ve bu gerçeklerin “en doğru versiyonunu” arayın. Bilgileri dikkatlice toplayın, doğrulayın ve değerlendirin. Hiçbir olayın sorgulanamayacağını düşünmeyin. Bilmediğiniz konuları araştırmaktan çekinmeyin ve merakınızı hep canlı tutun.
• Haberlerinizi oluştururken kişisel görüşleri dışarıda bırakın; gerçekleri duygulardan ayırmayı tercih edin. Güvenilirliğinizi korumak için taraf tutmaktan kaçının ve bağımsız kalın.
• Bilgi toplarken insan kaynaklarını öncelikli hedef haline getirin; görüşmeleri ihmal etmeyin. Olay yerinde çalışmanın değerini unutmayın ve araştırmanıza esneklik kazandıracak teknikleri geliştirin.
• Topladığınız bilgileri titizlikle düzenleyin, karşılaştırın ve dosyalayın. İlk taslağınıza fazla anlam yüklemeyin; her zaman kamu yararına odaklanarak gerçeği savunun.

• Basın Sözlüğü. İ. Ü. İletişim Fakültesi Yayını. İstanbul, 1998.
• BAŞKUT, Cevat Fehmi, Gazetecilik Dersleri. İ. Ü. İktisat Fakültesi, Gazetecilik Enstitüsü Yayınları No:8. İstanbul, 1967.
• BİNYAZAR, Adnan, “Türkiye’de Röportajın Tarihçesi”, Milliyet Sanat Dergisi, 29 Ağustos 1975.
• BROWNE, Christopher, Gazetecinin El Kitabı. MediaCat Kitapları. Ankara, 2000.
• BÜLBÜL, A. Rıdvan, Genel Gazetecilik Bilgileri. İletişim Kitapları. Konya, 2000.
• Büyük Sözlük (Fransızca-Türkçe). Milliyet Yayınları, İstanbul, 1990.
• DEMİRYAN, Raffi, İtalyanca-Türkçe Sözlük. İnkılap Kitabevi. İstanbul, Mart 1993.
• Dictionnaire Encyclopédique. Larousse. Paris, 1991.
• Dictionnaire Universel Langenscheidt, Turc-Français. Berlin und München, 1966.
• Fransızca-Türkçe, Türkçe-Fransızca Büyük Sözlük. Bilge Yayınları. Ankara, 1999.
• GAILLARD, Philippe, Gazetecilik. Çev. Mehmet Selami Şakiroğlu. İstanbul, 1991.
• Gazetecinin El Kitabı. Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı. İstanbul, 2000.
• GİRGİN, Atilla, Haber Yazmak. DER Yayınları. İstanbul, 2002.
• GİRGİN, Atilla. “Röportaj-Mülakat-Söyleşi (Bölüm I)”. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi. Ocak 2012. https://doi.org/10.17064/iüifhd.64278.
• GİRGİN, Atilla, Yazılı Basında Haber ve Habercilik Etiği. 2. Baskı. İnkılap Kitabevi, İstanbul, 2003.
• İngilizce-Türkçe Sözlük. Sabah Yayınları. İstanbul, 1992.
• Le Grand Robert de la Langue Française. Dictionnaires Le Robert. Paris, 2001.
• Le Petit Larousse Compact 2003. Larousse. Paris, 2002.
• Martin-LAGARDETTE, Jean-Luc, Le guide de l’Ecriture Journalistique. La Découverte, Paris, 2003.
• ÖZÖN, Mustafa Nihat, Osmanlıca-Türkçe Sözlük. İnkılap ve Aka Kitabevleri. İstanbul, 1965.
• SARAÇ, Tahsin, Büyük Fransızca-Türkçe Sözlük. Adam Yayınları. 9. Basım. İstanbul, Ekim 2001.
• SCHLAPP, Hermann, Gazeteciliğe Giriş. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
• SCHNEIDER, Wolf ve Paul-Josef Raue, Gazetecinin El Kitabı. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
• ŞENYAPILI, Önder, “Çağdaş Gazetenin Önemli Yazı Türü: Röportaj”, İletişim, 1981/2.
• TOKGÖZ, Oya, Temel Gazetecilik. İmge Kitabevi. 2. Baskı. Ankara, 1987.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR:

Gazeteciliğin esasları: 10 maddede nitelikli haberciliğin unsurları

Editör ne iş yapar? New York Times gazetecileri iyi editörlüğün sırlarını anlatıyor

İyi bir yazı nasıl yazılır? Kurt Vonnegut anlatıyor

Haber kaynaklarını çeşitlendirirken gazetecilerin sorması gereken 5 soru

Shannon-Weaver Modeli: İletişimciler için madde madde anlatıyoruz

Haber, kitaba saklanır mı? Efsanevi gazetecinin kararı, etik tartışması başlattı

“`